Usotz: artea eta ondarea
1San Pedro eliza
Eliza etxebizitza gisa kontserbatzen da. Oinplano laukizuzeneko eraikina da, eta burualdeari sakristia txikia atxikitzen zaio, gela independente batean. Erdi Aroko erdi-puntuko ataria du, Jakako xake-apaingarriarekin. Dorreko kanpandorreko baoak itxita daude. Elizbarrutiko museoan gordetzen dira XVI. mendeko zilarrezko prozesio-gurutzea, zilarrezko kopoi bat eta Ama Birjina eseri bat, garaia zehaztu gabea.
2Errota
1932an amaitu zen Usotzeko urtegia, eta herriko errota haren barnean urpean gelditu zen. 2003an, Usotzeko urtegia behin betiko suntsitu zen eta Itoizko urtegi berriaren azpian gelditu zen. Garcíaren kronika (1998) ekarriko dugu hona:
“Herria muino txiki baten gainean dago, izen bereko urtegitik hurbil. Gaur egun, inguruan “El Molino” toki-izena gordetzen da. Tokira egindako bisita batean, eraikinaren hondar urriak aurkitu genituen urtegiaren ertzean, urtegia inguratzen duen bide baten ondoan. Argi ikusten da uraren sarrera- eta irteera-gunea, eta hondoan zimendu-hondarrak antzeman daitezke. Ziurrenera, 1933an amaitu zen urtegia eta Orotz-Betelura eta Aezkoara joateko errepidea eraiki zirenean suntsitu zen. Nomenklatorraren arabera, irin-errota bat zegoen.”
3Usotzeko urtegia
1930ean, El Irati SA enpresak baimen guztiak lortu zituen Usotzeko urtegia eta zentral hidroelektrikoa eraikitzeko, eta 1932an jarri zen martxan, esleipenetako arazoen ondorioz atzerapen batekin. Garruésen (1997) arabera, hauek izan ziren erabilitako materialak: “Ekipo elektromekanikoaren hornitzaileak, berriz ere, Siemens Schukert (transformadoreak), A.E.G. Ibérica de Electricidad (alternadoreak) eta Escher Wyss y Cía (turbinak) izan ziren.”
Vicente Redinek eraiki zuen. Urtegiko hormak 85 m-ko altuera zuen, eta 520 m3/s-ko husteko ahalmena. 15 ha hartzen zituen, Artozkiko zubi zaharreraino, eta bolumena txikia zen: 0,7 hm3. 800 kWh-ko potentziarekin ekoizten zuen elektrizitatea, eta urteko batez bestekoa 5 milioi kWh-koa izan zen. 2003an desagertu zen, Itoizko urtegiarekin.
4Etxeak
1366. Garcia Lopiz // Sancho Lopiz // Sancho Garisuna // Summa: III fuegos.
1645-2001. OHARRA: Etxeen egungo azterketa udalaren proposamen baten zain dago; laster abiaraziko da, ibarreko etxeen izenak eguneratzeko eta irizpideak bateratzeko. Etxeen azterketa historikorako, Orreaga Ibarraren ikerketari (2002) jarraitzen diogu; 1645, 1726 eta 2001 urteetako etxe-izenak jasotzen ditu.
Usotz: historia
645 metroko altueran eraikia dago eta Irati ibaiaren ondoko errepidetik igotzen zen haraino, Lakabeko tunelaren ondotik abiatzen den pistan barrena. Herrixka txikia da, etxe gutxi ditu eta eliza, berriz, haietatik 100 metrora dago. Eliza, dena den, aspaldi bihurtu zen etxebizitza.
Demografiari begira, 1366ko su edo etxeen zenbaketan, hiru zituen, eta 1819ko zenbaketan, berriz, lau, hau da, inoiz baino gehiago. Bestalde, 1950ean izan zituen biztanle gehien, baina ibarraren hamarkada larrietan (1950-70), 24tik hutsean gelditu zen. Gaur egun, hainbat lagun daude erroldatuta, 8-5 azken urteotan, eta Itoizko urtegiaren behatoki berria da.
– 1751. Elizako txostenen arabera, “Es Abad don Miguel de Artozquiz. Vale la abadia sesenta ducados de plata. Toca su presentacion libremente en todos los meses del año por costumbre inmemorial a los vecinos. La colacion al Ordinario. No hay beneficios.”
– 1890. Nafarroako jabeak. Diputazioaren landa-jabeen estatistiketan, jabe handi bat agertzen da: Josefa Ozcáriz. Rípodasek (1992, Erleta es Arleta) deskribatutako inguruko jabetzen zerrendari jarraituko diogu: “Artzibarko jaurerri zaharraren jabea da, 6 etxe eta korta 1 dituena; ia 38 ha nekazaritza-azalera erregistratzen dira, horietatik 18 landu gabe daude, lugorrian, eta beste 20 lehorreko laborantzarako dira; 7 kolono ditu, horien artean bi anaia dira eta beste bat artzaina. Josefa Ozcáriz Artzibarko Usotz kontzejuko 13 ha-ren jabea ere bada, bai eta Esteribarko beste 30 ha-rena ere, Olloki, Zabaldika eta Erleta kontzejuetan.”
– 1986-91. Kontzeju tutoretupeak eta desagertuak. Toki-administrazioari buruzko foru-legearen ondorioz, herri batzuk kontzeju izatetik kontzeju tutoretupe izatera igaro ziren, eta 1991n batzuk desagertu ere egin ziren. Usotz 1986an tutoretupe bihurtu zen, eta 1991n desagertu.