Olozi: artea eta ondarea
1Andre Mariaren Jaiotzaren eliza
Oinplano laukizuzena du, ia karratua; gune txiki honetako eliza izan zenaren hondakinak baino ez dira gelditzen. Erdi Aroko erdi-puntuko atariaren aztarnak gelditzen dira. Kanpandorre lana egiten zuen kanpai-horma txiki bat zuen.
2San Joan baseliza
López Sellesek 1954an bisitatu zuen herria, eta dio bertako eraikin bat baseliza zirudiela, gurtzarako utzita bazegoen ere, “pero hace unos cuantos años se acudía a él el día de San Juan. Sobre un altar medio roto, dos imágenes. Una de ellas, San Juan Bautista.” (baina duela urte batzuk San Joan egunean joaten ziren hara. Erdi hautsitako aldare baten gainean, bi irudi. Horietako bat, San Joan Bataiatzailea).
Oso eraikin gutxi zituenez —1870eko planoan hiru baino ez dira ikusten—, arraroa, ia ezinezkoa da eliza bat eta baseliza bat egotea. Agian López Sellesen datu-nahasketa bat da. Elizaren eta baselizaren aipamenak berrikusi beharko dira. Gainera, Oloziko mugapean behintzat ez da baseliza batekin lotu daitekeen toponimorik jaso.
3Etxeak
1366. Ez da aipatzen Nafarroako lehen errolda honetan, eta oraingoz ez dakigu etxe bakar baten izenik ere.
Agirietan 1268an ageri da lehen aldiz, eta 1427an herri hustu gisa aipatzen da.
Olozi: historia
– 1800. “Loci” gisa aipatzen da, etxe eta elizarekin; jabea Tabarko Juan de Izco zen.
– 1819an ibarreko hiru jaurerri-lekuetako bat da, Artzi eta Amokainekin batera; gainerakoak, antza, erregearen lurrak (realengo) ziren.
– 1923. Honela deskribatzen du Altadillek herri hustuei buruzko ikerketetan: “ULLOCI. Horrela deitzen zen Geografía general de Navarra lanak (2. liburukia, 935. or.) aipatzen duen hiribildu desagertua, liburuki bereko 343. orrialdean ere aipatzen dena, gaur egun baserri edo laborantza-etxalde izatera murriztua. Arce ibarrean zegoen, Zangozako merindadean; 1888an zortzi biztanle zituen, Errege Akademiaren Diccionario geográfico-histórico-k 1802an eman zizkionak baino bat gehiago; hiztegi horrek Zangozaren ipar-mendebaldean kokatu zuen, Amokain, Olaberri eta Olleta artean, baina oker zebilen, hiru leku horietako bat ere ez baitago Arce ibarrean, ezta Zangozaren ipar-mendebaldean ere; aitzitik, Irati ibaiaren ezkerraldean dago, Uli Goienaren hego-mendebaldean, lur malkartsuan, mendiz inguratutako mendi-hegal erdi batean, Iratira isurtzen den erreka txiki baten urez gozatuz. Andre Mariaren Jaiotzaren deitzapeko eliza txiki xume bat gordetzen du, Aritzkurrenekoaren eranskina. Zerealak, artoa eta patatak biltzen dira; ugariak dira ardi, zaldi eta txerri aziendak; baita larreak eta hainbat zuhaitz-espezie ere, pinuak eta artiak nagusi; ehiza larria ere ezagutzen da; Uli eta Artozki dira baserri honetatik hurbilen dauden lekuak.
Olozi 1929an. (SITNAtik hartutako ortoargazki baten xehetasuna).
– 1975. Florencio Idoatek herriari buruzko beste datu batzuk ematen ditu: “OLOCI. Arce ibarrean, 1428ko Su-liburuan ageri da, beste 9 herri hustuekin. Ez da ageri 1366koan. Altadillek Olóriz izenarekin aipatzen duenari dagokiona izan behar du (erregistroetan, Goikoa eta Behekoa). Data horretan 2 su zituen.”
– 1988. GEN, Nafarroako Enziklopedia Handiaren deskribapena: “Arce ibarreko baserri hustua, Uli eta Artozki artean, Zangozako Merindadean. 1858 (11 bizt.), 1887 (8), 1930 (11), 1940 (4) eta 1950eko (6) biztanleriaren izendegietan baizik ez da ageri. Antzinako lekua; 1268ko “Libro de Rediezmos”-en oraindik ageri da, “Oloci” grafiarekin. 1366 baino lehen hustu behar izan zen, eta hala ageri da berariaz 1427an. Lehen eliza Andre Mariaren Jaiotzaren deitzapekoa izan zen.”
Eliza, gaur egun ahuntzen korta gisa erabilia.