Galdurotz

Erromaniko berantiar gisa sailkatua dago, XII. mendekoa, XVI. eta XVII. mendeetako aldaketekin. Hiru tarteko habe errektangularra du, eta sarrerako ataria arku zorrotzekoa da, alde bakoitzean zutabe txiki bat duela, hostoz eta moldurez apaindutako kapitelekin. Krismoi trinitario batek buru egiten du. Dorreak puntu erdiko bi bao ditu, kanpaiak zeuden lekuan.

Gaur egun hainbat etxe geratzen dira; nabarmentzekoa da elizaren ondokoa, puntu erdiko harrizko atari batekin.

Barnean erretaula erromanista bat zuen, 1614an aipatua, Miguel de Espinal eskultore nafar ospetsuarena. Erretaula txikia da, bankurik gabea, bi hobirekin. Biribilki osoko eskultura gisa Santiagoren irudi bat du, eta bi santaren erliebeak; horietako bat, kalitatezkoa eta oso ederra dela deskribatua, Santa Barbarari eskainia dago. Elizbarrutiko museoan herri honetako Andre Maria haurrarekin irudi erromaniko bat dago, XIII. mendekoa; egoera txarrean dago: eskuineko besoaren zati bat falta zaio, eta haurra beste besora lekualdatu da. 73 cm-ko neurria du.

Aginaga herri hustukoa bazen ere, Galdurotz, Elia eta Arriasgoiti ibar osoko jendearen topagunea zen. Duela urte gutxi zaharberritu zuten, eta ekainaren 13 aldera erromeria ospatzen dute.

Fernando Hualdek 2004an herri hustuei buruzko bere blogean kontatutako albiste bati jarraitzen diogu: “Duela egun gutxi Eliako bizilagun Margarita Aguinaga andrearen (Rodrigo etxekoa) lekukotasuna jasotzeko aukera izan nuen; laurogei urtetik gorakoa da. Andre honek gogoratzen zuen bera haurra zenean, San Antonio egunean, erretoreak beti predikaria eramaten zuela, eta Aguinagako etxean egun horretan gela bat gordeta zegoela haientzat. Gero Galdurotzen bazkaltzen zuten, izan ere, han jaiak Santiago egunean ospatzen bazituzten ere, San Antonio egunean ere jai handia egiten zuten, zioen Margarita Aguinaga andreak. Orduan zaldiekin igotzen ziren. Orduan, orain bezala, hiru bide iristen ziren Aguinagaraino; horietako bi Zuntzarrendik igotzen ziren, eta bestea Eliatik —Amokaindik pasatuz—.”

1587an euskal eremuaren barruan zegoen. 1778an eztabaida bat izan zen, eta apez batzuek adierazi zuten eremu erromantzatuan sartu behar zela, hau da, apeza gaztelania hiztun hutsa izan zitekeen elizen artean. 1935ean, Nafarroako euskarari buruzko ikerketan, Apat-Echebarnek (Angel Irigarayren ezizena) adierazten du herrian oraindik euskaldun bat bazegoela.

Bada azken pasadizo bat herri honetako euskararekin. Irizarrek kontatzen du, Artzibarko euskara deritzon azpieuskalkiaren azterketa egitean; azpieuskalki hori ibar horretan, Arriasgoitin eta Esteribarko zati batean hedatzen da. 1987an eta 89an, Koldo Artolak, Nafarroako euskararen ikertzaile garrantzitsuenetako batek, Arriasgoiti ibarrean euskaldunen bat aurkitu zuela uste izan zuen, eta biak Galdurotzekoak ziren. Lehena Jesús Lusarreta Arriola zen, baina elkarrizketatu bazuten ere, Artolak jakin zuen ikasitako euskara Erroibarkoa zela, txikitan Esnotz herrira bizitzera joan baitzen. Bigarrena Jesús Garde zen, 1989an aurkitu zutena, eta txikitan ikasitako apurra erabat ahaztua zuela adierazi zuen. Hortaz, azkenean ezin izan zuen Arriasgoiti ibarreko euskararen lekukotasunik jaso.

1366. urtea. Nafarroako erresumako lehen errolda dela erran genezake. Bertan herriko su kopurua aipatzen da, gutxi gorabehera bizilagunak zituzten etxeen kopurua adierazten zuena, familiaburuaren izenarekin; ohikoena gizona izaten zen, eta batzuetan emakume baten izena agertzen da, ziurrenik alarguna. Kalkulatzen da su bakoitzeko batez beste 4’5-6 biztanle zeudela. Guztizkoa lortzeko, hidalgoen eta nekazarien bi zerrendak batzen dira. (Oharra: barra batekin bereizten ditugu suak).

GALDUROZ. Yenego Arceiz / Johan Garcia / Yenego Yeneguiz / Garcia Lopiz / Tota Leyun / Summa: 5 su.

1645-2001 urteak. Oharra: etxeen gaur egungo azterketa udalaren proposamen baten zain dago; laster abiaraziko da, ibarreko etxeen izendapenean irizpideak eguneratu eta bateratzeko. Etxeen azterketa historikorako, Orreaga Ibarraren ikerketari (2002) jarraitzen diogu; hark 1645, 1726 eta 2001eko etxe-izenak jasotzen ditu.