Adasa: artea eta ondarea
1Eliza
Bere eliza San Martinen deiturapean zegoen. 1711n oraindik “la Basílica de San Martín de Adassa” gisa aipatzen da; beraz, logikoa da pentsatzea garai hartan oraindik zutik zegoela eta ermita gisa erabiltzen zela.
2Megalitoak
Megalitoak. Haren lurraldea Orotzena bada ere, inguru hurbilean hainbat megalito aipa ditzakegu, lur hauen erabilera oso zaharra adierazten dutenak. Hala, Zanaz lepoan, Orotzek Arrietarekin duen mugan, López Selles ikertzaileak trikuharri pare bat aurkitu zituen 1961ean (López Selles, 1963), eta urte luzez ibarreko megalito bakarrak izan dira. Berraburuko askaren ondoan, 2010ean, 5 m-ko luzera duen menhir handi etzan bat aurkitu da. Zanaz lepoko megalitoak López Selles ikertzaileak aurkitu zituen 1961ean, eta trikuharri bat eta 16 m-ko diametroa duen tumulu bat deskribatu zituen.
Adasa: historia
– 1262. Peitauinak, haren senar Jimeno de Orozek eta haien seme-alabek Aurizko hainbat etxe ematen dizkiote apirilean Orreagako kolegiatari. Lekukoen artean: “Arnalt de Adassa, Semen de Oroz, Miguel de Azparren, Lop de Imizcoz, Garcia de Gorraiz, D. de Arrieta cruziller…”
– 1290. Jimeno de Orizek eta haren emazte María Ruyzek Cazpen (Zazpe dela uste dugu), “S. Pedro de Landacoa”-n eta Imarkoainen dutena ematen diote Orreagako kolegiatari. Inguruko zenbait lekuko agertzen dira: Garcia Peritz de Cazpe (Zazpe?), Miguel Garceyz de Asnos, Pero Macua Cazpe, Garcia de Oloriz, Martin Abbat de Gulpegui (Gurpegi), Lop de Oloriz, Garcia Sanchiz de Oloriz… eta haien artean Furtuyn de Adayssa
– 1294an “Adassa” gisa aipatzen da, eta zergak, elizako petxak, ordaintzen zituen: diruz, “43 sueldo eta 9 diru”, eta garagar eta oloz, “8 kaiz eta 2 arroa”.
– 1328an “uilla de Adayssa”-k 55 sueldo ordaintzen ditu petxa gisa.
– 1366. “Adaxa”-k hiru su zituen, gutxi gorabehera hamabi edo hamabost lagun. 1402an petxero oso bat eta bi «axadero» zituen oraindik, eta 1427rako inguruko despopulatuen artean aipatzen da.
– 1434. Erregearen jabetzakoa zen, eta urte hartan liskarra sortu zen Garralda eta Orotz-Betelu herri auzokideen artean. Orotzek zioen San Joanen ordenak saldu ziola, baina azkenean Joan erregeak betiko zergapean eman zion Garraldari, urtean hiru kaiz eta bi laurden gariren truke.
– 1468an Nafarroako Leonor printzesak, Andre Mariaren debotoa, hainbat ondasun eman zizkion Orreagako kolegiatari, horien artean Goizuetako urteko petxa eta Adasa despopulatua, bere oroimenez hamazazpi eguneko urteurren bat eskaintzearen truke.
– 1468an haren seme Frantzisko I.a erregeak Orreagari egindako dohaintza berresten du. Mendeetan zehar Orotz-Betelukoei errentan eman zitzaien; hala, 1643an, kolegiatarekin hitzarmena zuten urtean hamabi gari-errobo ordaintzeko errenta gisa.
– 1861. XIX. mendean, desamortizazioarekin, Orotz-Betelu herriak, 1841-45 inguruan Artzibarretik bereizia, 1861ean erostea erabaki zuen, eta diru-ordain handia izan zen bizilagunendako.
AGIRI ZAHARRAK ETA TOPONIMIA
Agiri zaharretan honela agertzen da: Adassa (1280, 1290, 1294); Adayssa (1290); Adaxa (1294); Adacxa (1363); Adasa (1802, 1845). Yanguas y Mirandak (1840) Adaja deitzen dio, eta haren ildoari jarraitzen dio Altadillek (1917), Adaja eta Adasa izenekin; Florencio Idoatek Adosa eta Asa? (1800) gehitzen ditu (1967), eta Julio Caro Barojak ere Adaba gisa aipatzen du (J. C. Baroja 1971-72).
Toponimia, lotutako izenak.
– 1711n “la Basílica de San Martín de Adassa” aipatzen da.
– Garralda eta Orotz arteko mugen 1758ko mugarritzean, hogeita batgarren mugarria “Adasarretaco Goien larreburua”-n dago.
– 1892ko agiri batean Adasavidea agertzen da.
– Benito Urtasunek 1971n, Orotzeko toki-toponimiari buruzko azterlan batean, “Adasa, Adassa, Adasavidea eta Adasa-aguerri” toponimoak jasotzen ditu. Adierazten du herrian Adasa edo Adassa ahoskatu ohi dela.
– Orotzeko 1996ko toponimia-azterlanean ahoz jasotako gisa aipatzen dira Adasa eta Camino de Adasa (Adasako bidea); eta agiri eta azterlan zaharretan jasotako toponimia gisa, Adasavidea (1892) eta Basílica de San Martin de Adassa (1711), gehi Urtasunek aipatutakoa.
Corona-Errazugaina izenaren toponimia.
127. Eratzu. Adasaren iparraldean dagoen mendia, Erdi Aroan Errege Ondarearena izan zena; adinekoek, ordea, Eratzu edo Erratzu deitzen diote, isatsa edo «larre» dagoelako.
Benito Urtasun, 1977. (Toponimia de Oroz-Betelu).